DE ASTRONOMISCHE KLOK
TIJDWIJZERS EN WIJZERPLAAT.
Deze paragraaf beschrijft de Astroklok. Zie ook de laatste paragraaf.
Langs de buitenrand van de wijzerplaat zien we een 24 urenverdeling met een
onderverdeling van 4 kwartieren per uur. De windstreken zijn aangegeven volgens het oude
gebruik op zonnewijzers. De zon- en maan symbolen geven de ware positie van zon en maan
aan de hemel. Op de ring met het stersymbool draaien de 12 sterrenbeelden van de
dierenriem overeenkomstig de aangegeven tijd en datum. De lijn naar het stersymbool geeft
de sterretijd aan op de plaats waar het verlengde van deze lijn de buitenrand van de
wijzerplaat snijdt. Op de middelste circel zien we de verdeling van de dag in licht,
duister en schemer. Waar de denkbeeldige lijnen van het middelpunt naar de grens van licht
en schemer de buitenrand van de wijzerplaat snijden, liggen de punten van zomsopkomst en
zonsondergang. De blauwe wijzer geeft de burgerlijke tijd naar de keuze zomertijd of
wintertijd.
Deze burgerlijke tijd wijkt in het algemeen iets af van de ware zonnetijd en hangt samen
met de verdeling van de aarde in 24 tijdzones. Naar keuze kan ook voor de burgerlijke tijd
een ring van licht, donker en duister worden ingesteld in blauwkleuren. Ook bestaat de
mogelijkheid de letters, die de sterrenbeelden aangeven aan en uit te zetten.
De indeling van de maanden van het jaar overeenkomstig de tekens van de dierenriem is hier
genomen volgens de eeuwenoude traditie in astronomische uurwerken en in horoscopen. De
zonnewijzer geeft de positie van de zon in de dierenriem overeenkomstig de data der
seizoenen en de maanwijzer idem voor de maan.
Terug naar MENU
ZOMERTIJD EN WINTERTIJD
Voor de invoering van de zomertijd gold voor Nederland de Midden Europese Tijd (MET). Deze tijd komt overeen met onze huidige wintertijd.Onze zomertijd komt overeen met de Midden Europese Zomertijd (MEZT).
In de luchtvaart en zeevaart werkt men met de wereldtijd of Universal Time (UT), dit is de middelbare zonnetijd voor Greenwich.
Voor de tweede wereldoorlog gold voor Nederland de Amsterdamse Tijd (AT), dit is de middelbare zonnetijd voor Amsterdam. Dit is de tijd, die een zonnewijzer aldaar zou aangeven, gecorrigeerd voor de tijdsvereffening.
Wereldtijd = Universal Time = UT = MET - 1 uur
Midden Europese Tijd = MET = UT + 1 uur
Midden Europese Zomer Tijd = MEZT = UT + 2 uur
Amsterdamse Tijd = AT = UT + 20 minuten
Om 12 uur Amsterdamse tijd, bereikt de zon in Nederland ongeveer haar hoogste stand in het zuiden. Dan geldt :- 12h AT = 11h 40m UT = 12h 40m MET = 13h 40m MEZT
BEGIN EN EINDE VAN DE ZOMERTIJD.
Pas in 1997 zijn duidelijke afspraken gemaakt voor het begin en einde van de zomertijd voor de 15 landen van de Europese Unie, geldend voor de komende vier jaar. De zomertijd zal beginnen op de laatste zondag in maart en eindigen op de laatste zondag in oktober.
Internationaal zijn er nog veel verschillen tussen de diverse landen.
Vooralsnog laat het computerprogramma Astroklok de zomertijd beginnen op 1 april en eindigen op 31 oktober. De computer moet u dan zelf op de juiste tijd en datum zetten met de DOS-commando's TIME en DATE.
Terug naar MENU
ZONNETIJD EN STERRETIJD
- De zonnetijd is gebaseerd op de stand van de zon en de sterretijd op de stand van
de sterren aan de hemel.
In feite is de lokale zonnetijd de tijd, die een zonnewijzer ter plaatse zou aangeven. De zon staat in het zuiden als de klok op twaalf uur staat.
De lokale sterretijd is af te lezen uit de stand van de sterren. De sterreklok loopt per dag vier minuten voor op de zonneklok, omdat de zon zich tussen de sterren verplaatst.
Omdat de aarde eens per jaar om de zon draait, komt dit overeen met een extra omwenteling van de sterrenhemel en een extra sterredag in een jaar. Daarom is de sterredag vier minuten korter dan de zonnedag en loopt de sterretijd elke dag vier minuten meer voor op de zonnetijd.
Het verschil tussen sterretijd en zonnetijd nu minus dit zelfde verschil tijdens het begin van de lente gedeeld door vier bepaalt het aantal verstreken dagen sinds het begin van de lente.
De ware zonnetijd is de tijd, die door een zonnewijzer wordt aangegeven. Omdat de aarde in een ellips en niet in een circel om de zon draait, wijkt de ware zonnetijd af van de gemiddelde (middelbare) zonnetijd. Deze afwijking is de tijdsvereffening, die we doorgaans bij zonnewijzers vermeld zien staan.
Zowel de sterretijd als de zonnetijd gelden slechts plaatselijk, omdat de zon en de sterren op verschillende plaatsen verschillende standen aan de hemel vertonen. Onze kloktijd berust op de middelbare zonnetijd. De middelbare zonnetijd van Greenwich is gekozen als de internationale wereldtijd of Universal Time (UT), waarop we onze klokken op kunnen ijken.
Het verschil tussen lokale middelbare zonnetijd en Greenwich wereldtijd bepaalt de lengtegraad voor onze plaats. Is dit verschil bijvoorbeeld 22 minuten dan correspondeert dit getal gedeeld door vier met 5.5 graden Ooster Lengte voor onze lokatie.
NADERE UITLEG.
De zon legt 360 graden af langs de hemel in 24 uur. Dit is 15 graden per uur en precies 1 graad per 4 minuten.
In een jaar draait de aarde om de zon. Dit staat gelijk aan een extra ronde van de sterrenhemel om de hemelas. In 365 dagen hebben we dan 24 sterre-uren extra, dit is ongeveer gelijk aan 4 minuten per dag.
Voor zeer precieze meting van lengte- en breedtegraad gebruikt men de sextant en sterretijdklok. Met sterrenkundige formules en enig rekenwerk is dan de exacte positie van onze lokatie op aarde te bepalen.
Terug naar MENU
TIJDZONES EN DATUMGRENS
- Globaal is de aarde ingedeeld volgens 24 tijdzones om de 15de meridiaan.
De wereldtijd of Universal Time (UT) geldt rondom de nul meridiaan.
De Midden Europese Tijd (MET) geldt rondom -15 WL (Wester Lengte).
De Oost Europese Tijd (OET) geldt rondom -30 WL, enz.
De zonetijd is naar het oosten toe steeds een uur later, omdat de zon daar eerder is opgekomen, en naar het westen toe steeds een uur vroeger.
Algemeen geldt: Zonetijd = UT - WL/15 , waarbij WL een positief getal is ten westen van Greenwich en een negatief getal ten oosten van Greenwich.
Daarom geldt : MET = UT + 1 uur en OET = UT + 2 uur
N.B. De plaats van de datumgrens ligt op -180 WL = +180 WL.
Terug naar MENU
TEKENS VAN DE DIERENRIEM
- De jaarlijkse baan die de zon beschrijft langs het hemelgewelf noemen we de
zonneweg. De sterrenbeelden langs deze baan zijn de twaalf sterrenbeelden van de
dierenriem. Elke maand staat de zon in een ander sterrenbeeld. De sterren rond de zon zijn
alleen zichtbaar tijdens een totale zonsverduistering (eclips).Vandaar de naam ecliptica
of weg der verduisteringen als officiele naam voor deze zonneweg.
Bij elk der twaalf sterrenbeelden van de dierenriem (of zodiak) hoort vanouds een teken. Duizenden jaren geleden is de ecliptica verdeeld in twaalf gelijke delen en is aan elk deel een teken toegevoegd. Elk deel beslaat een boog van dertig graden van de ecliptica. De zon staat aan het begin van de lente in het teken van de ram. Het lentepunt op de zonnebaan (ecliptica) valt op nul graden in het teken van de ram en op dezelfde wijze valt het herfstpunt op nul graden in het teken van de weegschaal, nu zowel als vijfduizend jaar geleden.
In deze vijf duizend jaar zijn echter wegens de slingering of voortgang (precessie) van de draaiingsas van de aarde de sterren in de dierenriem verschoven.
De zonnewijzer geeft de positie van de zon langs de ecliptica overeenkomstig de oude tekens naar de data der seizoenen en geeft niet de ware positie van de zon aan de hemel ten opzichte van de sterren van deze sterrenbeelden. De overeenkomstige sterren van het gelijknamige sterrenbeeld liggen nu ruim een teken verder.
Een uitweg voor deze verwarrende situatie zou zijn om aan elk teken een volgende maand toe te voegen, wat het breken met een eeuwenoude traditie zou inhouden en daarom voorlopig wel niet zal plaats vinden.
Terug naar MENU
DE CHRISTELIJKE JAARTELLING
- Onze kalender is gebaseerd op de Juliaanse kalender met drie jaren van 365 dagen
en een schrikkeljaar van 366 dagen. Deze kalender is in de eerste eeuw voor Christus
ingevoerd door Julius Ceasar. De jaren telde men vanaf de stichting van de stad Rome of
vanaf het eerste regeringsjaar van een bepaalde keizer.
Sedert de twaalfde eeuw telt men de jaren vanaf het Jaar des Heren of Anni Domini.
De Juliaanse kalender is in de zestiende eeuw vervangen door de Gregoriaanse kalender met als extra toevoeging, dat de eeuwjaren, die niet door 400 deelbaar zijn, vervallen als schrikkeljaar. Bovendien liet men toen de kalender met elf dagen verspringen om de lente weer op tijd te laten beginnen.
Voor astronomische doeleinden is sedert 1582 AD de Juliaanse Dag ingevoerd, die begint op 1 januari 4713 voor Christus, en op de middag aanvangt in plaats van ter middernacht.
Tegenwoordig is de Juliaanse Dag bij astronomen nog zeer geliefd. Ook in dit computerprogramma worden de data steeds omgerekend naar Juliaanse Dagen.
Zo begint om twaalf uur wereldtijd exact op 1 januari 2000 de Juliaanse Dag nummer 2451545.
Terug naar MENU
DE GETIJDEN: EB EN VLOED
De aantrekkingskracht van de maan veroorzaakt een vloedgolf aan die kant van de
aarde, waar de maan staat en de aantrekkingskracht het grootst is. Tevens ontstaat aan de
tegenover staande zijde van de aarde en soortgelijke vloedgolf, waar de aantrekkingskracht
van de maan het kleinst is.
Ook de zon oefent een soortgelijke aantrekkingskracht uit op het water in de oceanen, maar
in geringere mate dan de maan, omdat de zon veel verder weg staat.
Tijdens de 24 uurlijkse draaiing van de aarde is het daarom steeds twee maal hoogwater,
nl. tijdens de hoogste en laagste stand van de maan en tweemaal laagwater in de tussen
tijden.
Bij volle maan (VM) en nieuwe maan (NM) staan de zon, de aarde en de maan op een lijn. De
werking der getijden wordt hierdoor versterkt en er is nu sprake van springtij.
Bij eerste kwartier (EK) en laatste kwartier (LK) maken zon, aarde en maan een hoek van 90
graden met elkaar. De werking der getijden wordt daardoor tegen gewerkt en er is dan
sprake van doodtij.
Terug naar MENU
LICHT, DUISTERNIS EN SCHEMERING
- Wanneer de zon opkomt, begint de periode van zonlicht en deze periode eindigt bij
het ondergaan der zon.
Wanneer de zon nog onder de horizon staat, komt er door breking en verstrooiing van zonlicht in de bovenste luchtlagen toch licht op het aardoppervlak terecht. We spreken dan van daglicht.
Wanneer de zon minder dan twaalf graden beneden de horizon staat, noemen we deze periode van daglicht ook wel de nautische schemering.
Deze duurt 's morgens van praktisch volledige duisternis tot vol daglicht bij zonsopkomst en 's avonds van zonsondergang tot de volle duisternis.
Bekijk ook de middernachtzon op de poolcircel in Alaska.
Terug naar MENU
DE ASTROKLOK
- Het computer programma Astroklok bestaat uit meerdere simulaties en teksten over
klokken en tijd. Het programma is gemaakt voor een moderne DOS-computer met een
kleurenmonitor en werkt ook in Windows XP, 98, 95 en Windows 3x.
De Astroklok is gemaakt voor leerlingen en leerkrachten van de hoogste klassen van de basisschool en de klassen van de basisvorming en alle andere belangstellenden voor educatieve programma's over techniek en sterrenkunde. 
- Het computerprogramma Astroklok is een produkt van Drs. Jan Nentjes,
Nederland.
Dit programma is geen shareware en mag op geen enkele manier worden verspreid zonder schriftelijke toestemming van de maker.
Voor opmerkingen over het programma en de teksten of wensen voor een volgende versie kunt u zich per E-mail wenden tot bovengenoemde.
De Nederlandse of Engelse versies van de Astroklok op diskette zijn te bestellen via E-mail of via de Out Basket .voor downloading.
Terug naar MENU
Terug naar INDEX
- Copyright (c) 1996, Jan Nentjes
